SA FIT | دانشنامه ورزشی
اصول علمی انرژی، پروتئین، کربوهیدرات، چربی، آب و زمانبندی غذا
نویسنده: سجاد احمدی | مدیر علمی و مؤسس SAFIT
کارشناس ارشد آسیبشناسی ورزشی و حرکات اصلاحی
بهروزرسانی متن منبع: خرداد ۱۴۰۵
تغذیه ورزشی فقط درباره «چه چیزی بخوریم؟» نیست؛ هدف آن تأمین انرژی و مواد مغذی موردنیاز برای تمرین، ریکاوری، حفظ یا تغییر ترکیب بدن و حمایت از سلامت است. برنامه غذایی ورزشکار باید بر اساس هدف، نوع ورزش، حجم تمرین، شرایط بدنی و سبک زندگی تنظیم شود.
اصل اول: انرژی کافی دریافت کنید
یکی از اولین اصول تغذیه ورزشی، هماهنگ کردن دریافت انرژی با میزان فعالیت است. کمبود انرژی میتواند عملکرد و ریکاوری را مختل کند و دریافت بیش از نیاز نیز ممکن است افزایش چربی بدن را به همراه داشته باشد.
برای افزایش توده عضلانی معمولاً دریافت انرژی کافی و در بسیاری از افراد مازاد کنترلشده اهمیت دارد؛ برای کاهش چربی، کسری انرژی پایدار مورد توجه قرار میگیرد.
پروتئین؛ پایه ترمیم و سازگاری عضلات
پروتئین برای ساخت و ترمیم بافتها و حفظ توده عضلانی اهمیت دارد. موضع برای افراد فعال، حدود ۱.۴ تا ۲.۰ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز را محدودهای کافی برای بیشتر ورزشکاران عنوان میکند.
پروتئین را چگونه در طول روز توزیع کنیم؟
به جای اینکه تمام پروتئین روزانه در یک یا دو وعده مصرف شود، تقسیم آن در چند وعده میتواند راهکار عملی مناسبی باشد. در موضع خود مقدار تقریبی ۰.۲۵ گرم پروتئین باکیفیت به ازای هر کیلوگرم وزن بدن، یا حدود ۲۰ تا ۴۰ گرم برای هر وعده را بهعنوان یک توصیه عمومی مطرح کرده است؛ نیاز واقعی به وزن، سن، نوع تمرین و ترکیب وعده وابسته است
منابع پروتئین
مرغ، ماهی، تخممرغ، گوشت، لبنیات، حبوبات، سویا و سایر منابع گیاهی میتوانند در برنامه غذایی قرار بگیرند. اولویت با یک رژیم متنوع و متراکم از نظر مواد مغذی است؛ مکمل پروتئین فقط یکی از ابزارهای تأمین نیاز روزانه است.
کربوهیدرات؛ سوخت مهم تمرین
کربوهیدرات برای بسیاری از فعالیتهای ورزشی، بهویژه تمرینات با شدت و حجم بالا، منبع مهم انرژی است. کاهش شدید کربوهیدرات میتواند برای بعضی ورزشکاران باعث افت کیفیت تمرین شود.
مقدار مناسب به نوع ورزش، حجم تمرین، هدف ترکیب بدنی و کل انرژی موردنیاز بستگی دارد.
کربوهیدرات قبل و بعد از تمرین
وعده حاوی کربوهیدرات پیش از تمرین میتواند برای تأمین انرژی جلسه مفید باشد، بهخصوص اگر تمرین طولانی یا شدید باشد. بعد از تمرین نیز ترکیب کربوهیدرات با پروتئین میتواند بخشی از برنامه ریکاوری باشد.
زمانبندی دقیق باید با زمان تمرین، تحمل گوارشی و برنامه روزانه فرد هماهنگ شود.
چربیهای غذایی را حذف نکنید
چربیها منبع انرژی و بخشی از یک رژیم متعادل هستند. استفاده از منابعی مانند مغزها، دانهها، ماهی و روغنهای مناسب میتواند به تنوع رژیم کمک کند.
با توجه به تراکم انرژی بالای چربی، مقدار مصرف باید با نیاز انرژی فرد هماهنگ باشد.
آبرسانی؛ بخش جدی عملکرد ورزشی
آب برای عملکرد طبیعی بدن و تنظیم دمای بدن ضروری است. میزان نیاز به مایعات به مدت و شدت تمرین، دمای محیط، میزان تعریق و ویژگیهای فردی وابسته است.
به جای یک عدد ثابت برای همه، بهتر است وضعیت آبرسانی و میزان تعریق فرد در نظر گرفته شود.
الکترولیتها و تعریق
در فعالیت طولانی یا شرایط گرم و تعریق زیاد، سدیم و سایر الکترولیتها میتوانند اهمیت بیشتری پیدا کنند. نیاز به نوشیدنی الکترولیتی برای همه جلسات تمرینی یکسان نیست و باید بر اساس شدت تعریق و مدت فعالیت تصمیمگیری شود.
وعده قبل از تمرین
وعده پیش از تمرین بهتر است قابل هضم و متناسب با زمان باقیمانده تا شروع فعالیت باشد. برای بسیاری از افراد، ترکیب کربوهیدرات و مقدار مناسبی پروتئین انتخاب مناسبی است.
غذاهای بسیار چرب یا بسیار پرفیبر درست قبل از تمرین ممکن است در بعضی افراد ناراحتی گوارشی ایجاد کنند.
تغذیه بعد از تمرین
بعد از تمرین، تأمین پروتئین و انرژی به روند ریکاوری کمک میکند. با توجه به شواهد ، اثر تمرین مقاومتی بر سنتز پروتئین عضله بلافاصله از بین نمیرود و تمرکز صرف بر یک «پنجره آنابولیک» بسیار کوتاه ضروری نیست؛ مجموع دریافت روزانه اهمیت زیادی دارد.
تغذیه در دوره حجم
در دوره افزایش حجم، هدف این است که انرژی و پروتئین کافی برای تمرین و سازگاری فراهم شود، بدون اینکه مازاد انرژی بیش از حد باشد. پایش وزن، دور بدن و عملکرد تمرینی به تنظیم دریافت کمک میکند.
تغذیه در دوره چربیسوزی
در دوره کاهش چربی، کسری انرژی باید قابل ادامه باشد. حفظ تمرین مقاومتی و دریافت پروتئین کافی اهمیت ویژهای دارد تا کاهش وزن تا حد امکان با حفظ توده عضلانی همراه شود. نیز در موضع خود برای دورههای کمکالری، اهمیت دریافت پروتئین بالاتر برای حفظ توده بدون چربی را مطرح میکند
مکملها؛ ابزار هستند نه پایه رژیم
مکمل میتواند در شرایط مشخص برای راحتتر کردن تأمین یک ماده مغذی یا هدف عملکردی استفاده شود، اما نباید جایگزین رژیم متنوع، تمرین و خواب مناسب شود. پودر پروتئین نمونهای از مکملی است که میتواند زمانی که دریافت پروتئین از غذا دشوار است، کاربرد عملی داشته باشد.
اشتباهات رایج تغذیهای ورزشکاران
تمرکز افراطی روی پروتئین و فراموش کردن کربوهیدرات، حذف کامل چربی، رژیمهای بسیار کمکالری، نوشیدن ناکافی آب، وابستگی به مکملها، کپی کردن رژیم ورزشکار دیگر و بیتوجهی به نیازهای فردی از خطاهای رایج هستند.
تغذیه شخصیسازیشده یعنی چه؟
دو ورزشکار با وزن مشابه ممکن است به دلیل تفاوت در نوع تمرین، فعالیت روزانه، هدف، اشتها، خواب و شرایط زندگی، نیازهای متفاوتی داشته باشند. بنابراین برنامه غذایی باید با دادههای فردی طراحی و بر اساس نتیجه واقعی اصلاح شود.
چه زمانی نیاز به متخصص تغذیه یا پزشک داریم؟
در صورت وجود بیماری زمینهای، مصرف دارو، کاهش یا افزایش وزن غیرعادی، مشکلات گوارشی، سابقه اختلالات تغذیهای، بارداری یا اهداف ورزشی تخصصی، بهتر است برنامه غذایی با متخصص مربوطه تنظیم شود.
جمعبندی
تغذیه ورزشی موفق بر چند اصل ساده بنا میشود: انرژی متناسب، پروتئین کافی، کربوهیدرات متناسب با تمرین، چربیهای باکیفیت، آبرسانی مناسب و غذایی که بتوان آن را در بلندمدت اجرا کرد.
هیچ رژیم واحدی برای همه ورزشکاران وجود ندارد؛ بهترین برنامه، برنامهای است که علمی، شخصیسازیشده و قابل اجرا باشد.
نمونه چارچوب یک روز تغذیه ورزشی
صبحانه: منبع پروتئین + کربوهیدرات + میوه یا سبزیجات
میانوعده: منبع پروتئین و یک گزینه غذایی متناسب با نیاز انرژی
ناهار: پروتئین + برنج/نان/سیبزمینی + سبزیجات + چربی باکیفیت
پیش از تمرین: وعدهای سبک و قابل هضم، متناسب با زمان تمرین
بعد از تمرین: پروتئین + کربوهیدرات متناسب با هدف
شام: پروتئین + سبزیجات + منبع کربوهیدرات یا چربی متناسب با نیاز روزانه
این نمونه صرفاً چارچوب آموزشی است و جای برنامه غذایی شخصی را نمیگیرد.
سؤالات متداول
یک ورزشکار روزانه چقدر پروتئین نیاز دارد؟
برای بیشتر افراد فعال حدود ۱.۴ تا ۲.۰ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز را محدوده مناسبی میداند؛ نیاز فردی میتواند متفاوت باشد.
آیا پروتئین وی ضروری است؟
خیر. نیاز پروتئینی میتواند از غذا تأمین شود و وی بیشتر یک ابزار راحت برای تکمیل دریافت پروتئین است
آیا کربوهیدرات برای ورزشکاران مضر است؟
خیر. کربوهیدرات منبع مهم انرژی برای بسیاری از تمرینات است و مقدار مناسب آن باید با نوع و حجم فعالیت هماهنگ شود.
قبل از تمرین چه بخوریم؟
به زمان باقیمانده تا تمرین و تحمل گوارشی بستگی دارد؛ معمولاً یک وعده قابل هضم با کربوهیدرات و مقدار مناسبی پروتئین انتخاب مناسبی است.
آیا باید بلافاصله بعد از تمرین پروتئین بخوریم؟
دریافت پروتئین اطراف تمرین میتواند مفید باشد، اما مجموع دریافت روزانه و توزیع مناسب آن اهمیت زیادی دارد.
آیا همه ورزشکاران به مکمل نیاز دارند؟
خیر. مکملها باید برای نیاز مشخص و با توجه به ایمنی و شرایط فرد استفاده شوند.
منابع علمی
- Jäger R, et al. International Society of Sports Nutrition Position Stand: protein and exercise. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 2017;14:20. DOI: 10.1186/s12970-017-0177-8.
- Campbell B, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: protein and exercise. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 2007;4:8. DOI: 10.1186/1550-2783-4-8.
- International Society of Sports Nutrition. Position stand: protein and exercise — recommendations for protein intake, timing, sources and supplementation
در SA FIT، برنامه تمرینی و تغذیهای بر اساس هدف، سطح آمادگی و شرایط فرد طراحی میشود.
نویسنده: سجاد احمدی | مدیر علمی و مؤسس SA FIT
